+ Yorum Gönder
Türk Dili ve Kullanımı ve Türkçe Dersi Forumunda Yapım ekleri nelerdir Konusunu Okuyorsunuz..
  1. Zeynep Sahin
    Bayan Üye

    Yapım ekleri nelerdir








    Yapım ekleri nelerdir
    Yapım ekleri hakkında bilgi

    İsim ya da fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan başka isim ya da fiil türeten eklerdir. Yapım ekleri eklendiği sözcüğün anlamını da türünü de değiştirir. Her zaman çekim eklerinden önce gelir. Yapım eki almış bir sözcüğe türemiş sözcük ya da gövde denir. Eğer sözcük yapım eki almışsa basit yapılıdır sözcük çekim eki olsa da basittir.

    İsimden isim yapan yapım ekleri (İİYE)

    Yapım ekleri nelerdir.png

    •lık: kömür—lük, göz—lük , kulak—lık …
    •lı: Şehir—li , para—lı , ağaç—lı , baş—lı …
    •sız: su—suz, para—sız, ev—siz,
    •cü: göz—cü, sanat—çı, yol—cu, simit—çi,
    •ce: Türk—çe İngiliz—ce
    •daş: Çağ—daş, arka—daş, yol—daş
    •üncü: üç—üncü beş—inci
    •msı: acı—msı ekşi—msi
    •cil: et—cil ben—cil insan—cıl
    •şın: sarı—şın
    •sal: kum—sal kadın—sal
    •ıt: yaş—ıt
    •cağız: kız—cağız çocuk—cağız
    •cık: az-ı-cık küçük—cük
    •tı: hırıl—tı cıvıl—tı


    İsimden fiil yapan yapım ekleri (İFYE)



    •la: su-la, taş-la, uğur-la
    •al: çok-al, az-al, dar-al
    •l: doğru-l, sivri-l
    •a: kan-a, yaş-a, tür-e, boş-a
    •ar: yaş-ar, mor-ar, sarı-ar
    •da: fısıl-da, horul-dagürül-de
    •at: yön-et, göz-et
    •ık: geç-ik, bir-ik
    •ımsa: az-ımsa, benim-se,küçü(k)-mse
    •kır: fış—kır, hay—kır
    •an: ev—len, rahat—la
    •laş: şaka—laş, der—leş, çocuk—laş
    •sa: su—sa, garip—se, önem—se


    Fiilden isim yapan yapım ekleri (FİYE)

    Fiil kök veya gövdelerine gelerek isim yapan eklere denir:


    •ca: düşün—ce, eğlen—ce
    •ocak—ecek: giyecek, yok—ocak, aç—ocak
    •ak: yat—ak, kaç—ak, dur—ak,
    •ga: böl—ge, bil—ge, süpür—ge,
    •gan: çalış—kan, unut—kan, kay—gan
    •gı: sev—gi, çal—gı, as—kı
    •gıç: bil—giç, dal—gıç, başlan—gıç
    •gın: yor—gun, bil—gin, bez—gin, bit—gin
    •ı,i: yaz—ı, öl—ü, yap—ı, çat—ı, kok—u, doğ—u
    •ıcı—ici: yap—ıcı, gör—ücü, al—ıcı, sat—ıcı,
    •ık—ik: kes—ik, aç—ık, göç—ük,
    •ım—im: say—ım, seç—im, öl—üm, ölç—üm
    •ın—in: yığ—ın, ak—ın, tüt—ün, ek—in,
    •nç: gül—ünç, sev—inç
    •ıntı: kes—inti, çık—ıntı, dök—üntü,
    •ır-er: gel—ir, gid—er, ok—ur,
    •ış: otur—uş, yürü—y-üş,
    •ıt: geç—it, yak—ıt, ölç—üt,
    •ma: gülmeyi severim , konuşmayı bil.
    •mak: gelmek, gitmek
    •tı: belir—ti, kızar—tı,








  2. Asel
    Bayan Üye





    Yapım Ekleri nedir ?

    Yapım ekleri nelerdir
    Yapım ekleri, mevcut kelimelerden (isim ve fiil köklerinden) farklı ve yeni anlamlı kelimeler türetmeye yarayan eklerdir.

    Nesneleri karşılayan isimlerle hareketleri karşılayan fillerin kökleri farklıdır:
    Gel-(-mek,-dim, -miş)
    Baba(-m, -lar, -dan)

    Birbirine yakın olan nesne ve hareketlere ait kelimeler aynı kökten türeyen kelimelerdir. Bu bakımdan türemiş kelimelerin kökleriyle mutlaka bir anlam ilişkileri olmalıdır:

    baş, baş-la-, baş-ar-, baş-ar-ı
    sev-, sev-il-, sev-dir, sev-in, sev-inç, sev-gi
    göz, göz-lük, göz-cü, göz-cü-lük, göz-lük-çü-lük

    Yapım ekleri isim ve fiil köklerine gelerek yeni isimler ve filler türetirler. bu ekler kökten hemen sonra gelirler. Çekim ekleri yapım eklerinden sonra gelir:

    bil-gi-ler, bil-dir-di;
    göz-le-meliyim, göz-lük-ten

    Bu türemiş kelimelerden de tekrar yeni kelimeler türetilebilir:

    bil-gi-li,bil-dir-i
    göz-lük-çü, göz-lük-çü-lük

    Bu bakımdan yapım eklerini iki başlık altında inceleyebiliriz:
    İsim yapan yapım ekleri: İsimden isim yapan ekler ve Fiilden isim yapan ekler
    Fiil yapan yapım ekleri: İsimden fiil yapan ekler ve Fiilden fiil yapan ekler


    1. İsim Yapan Yapım Ekleri


    İsim veya fiil kök ve gövdelerinden yeni isimler türeten eklerdir. Türkçemizde sıkça kullanılan yapım ekleri şunlardır:


    a. İSİMDEN İSİN YAPAN EKLER





    -lİk


    Yer isimleri yapar: kömürlük, kitaplık, tuzluk, odunluk, ağaçlık, zeytinlik, çöplük
    Alet ve araç isimleri yapar: başlık, kulaklık, gecelik, gözlük, önlük
    Topluluk isimleri yapar: gençlik, insanlık, Türklük
    Soyut isimler yapar: gençlik, insanlık, Türklük, çocukluk, hanımlık, kardeşlik, Müslümanlık, kulluk, erkeklik, bilgelik
    Sınırlama, ayırma, ölçü tahsis anlamı taşıyan isimler yapar: bayramlık, kışlık, akşamlık, gömleklik, hediyelik, ömürlük, haftalık, aylık
    Sıfatlara gelerek durum bildiren isimler yapar: iyilik, güzellik, küçüklük
    Meslek isimleri yapar: öğretmenlik, doktorluk, veterinerlik, eczacılık, arıcılık, demircilik, kılavuzluk, rehberlik
    Bu ekle türetilen ekler sıfat olarak da kullanılabilirler. İsimle sıfat arasında tür farkı olduğu için bu yönde soru sorulabilir:

    kışlıklar, kışlık odun;
    günlüğüm, günlük masraf;
    elbiselikler, elbiselik kumaş;
    turşuluklar, turşuluk biber;
    kiralıktan, kiralık daireden,
    satılıklar, satılık arsalar


    -cE


    Dil isimleri yapar: Türkçe, Almanca, Arapça, Farsça..
    Yer isimleri yapar: Çatalca, Yenice, Çamlıca, Taşlıca, Ilıca
    Hayvan ve bitki isimleri yapar: delice, karaca, kokarca, yumuşakça


    -cİ


    İsim, sıfat, zarf türetir:sanatçı, kiracı, inşaatçı, yolcu, çaycı, şakacı, duacı, milliyetçi, Türkçü, halkçı, sözcü, tiyatrocu, kemancı
    gazeteci çocuk, şakacı insan
    akılcı (davranmak), Atatürkçü (geçinmek)


    -lİ


    Soyut ve somut isimler ve sıfat türetir. Özel isimlere getirildiğinde kesme işaretiyle ayrılmaz.
    Kişinin nereli olduğunu bildirir: Ankaralı, Konyalı, köylü, kentli
    Bir şeyin içinde daha çok ne bulunduğunu bildirir: Tuzlu, şekerli, acılı, tozlu
    Soy, devlet bildirir: Osmanlı, Karahanlı, Selçuklu
    Durum (medenî hâl) bildirir: Sözlü, evli, nişanlı
    Renk bildirir; ikileme kurar: Mavili, yeşilli, kırmızılı, allı yeşilli, sarılı kırmızılı
    Kişinin sahip olduğu özelliği bildirir: Bilgili, tecrübeli, akıllı, görgülü, saygılı, kültürlü, akıllı uslu

    Diğerleri: Gönüllüler, gönüllü (kişiler)İrili ufaklı, kadınlı erkekli


    -sİz


    -li ekinin olumsuzunu yapar. Ama -li ekini almış her kelimenin -siz ile olumsuzu yapılmaz:
    akıllı X akılsız doğru
    bilgili X bilgisiz doğru
    nişanlı X nişansız yanlış
    köylü X köysüz yanlış
    mavili X mavisiz yanlış

    İsim, sıfat ve zarf türetir: Korkusuz (çocuk), akılsız, susuz (topraklar), tatsız, güçsüzler, ölümsüz, eşsiz, yersiz yurtsuz (kaldım), kimsesiz, tarafsız (davranmalı)


    -ki


    Zaman ve yer bildiren kelimelerden sıfat yapar. Bu sıfatlar isimleşebilir. -ki ve -kü şekillerinde kullanılır.

    bugünkü (maç), akşamki (fırtına), geceki (soğuk), bugünkünü, yarınkinden

    Yer bildiren kelimelerde -de hâl ekiyle birlikte kullanılır:Aşağıdaki (sorular), aşağıdakiler, sınıftaki (öğrenciler), sınıftakiler, raftaki (eşyalar), yuvadaki (yavrular)


    -tİ


    Yansımalardan isim türetir : çıtır-tı, cızır-tı, şakır-tı, şıkır-tı, homur-tu, gıcır-tı, patır-tı


    Diğer ekler:


    -e: göze (kaynak)
    -Cİl: etçil, otçul, insancıl, evcil, bencil, ölümcül
    -Daş: vatandaş, yurttaş, gönüldaş, anlamdaş, meslektaş
    -gil: Aligil, Yaşargil, ancamgil
    -leyin: geceleyin, akşamleyin, sabahleyin, gündüzleyin
    -ncİ: birinci, üçüncü, sonuncu
    -Er: üçer, beşer, yedişer, dörder, altışar
    -Cİk: gelincik, kızılcık, elmacık, kulakçık, karıncık


    b. FİİLDEN İSİM YAPAN EKLER


    Fiil kök ve gövdelerinden isim türetirler.


    Mastar ekleri:-mEk


    Bütün fiil kök ve gövdelerine getirilebilir. Fillerin isimlerini türetir. Bu yüzden bu eklere isim-fiil (mastar) eki; bu kelimelere de isim-fiil (mastar) denir.

    gel-mek, oku-mak, ye-mek, iç-mek, çalış-mak

    Bu ek kalıplaşarak kalıcı nesne isimleri de türetebilir; bunlar isim-fiil değil, doğrudan isimdirler:

    yemek, çakmak, ekmek, ilmek, kaymak


    -mE


    -mEk eki gibidir. Ama -mEk kullanılan her yerde -mE kullanılamaz. Bu ek de bütün fiil kök ve gövdelerine gelerek; onlardan fiil ismi türetir (isim-fiil yapar):

    başlama, okuma, yazma, nakletme, hasta olma, danışma, sevme, inanma

    Bu ek de -mEk gibi kalıcı nesne isimleri yapar: Asma (yaprağı), bölme (işlemi), danışma (memuru), dondurma (külâhı), kavurma, işletme, bağlama (:saz)

    Bu ek niteleme sıfatı da türetir: Karma (liste), süzme (yoğurt), yazma (eser), saçma (bir fikir), yapma (çiçek), asma (köprü), asma (kat)


    -İş


    Bu da mastar ekidir. Diğerleri gibi bütün fiil kök ve gövdelerine getirilebilir. Kalıcı nesne isimleri yapabilir:

    Gülün açılış-ını seyret.
    Kapının kapanış-ı çok ses çıkarıyor.
    Adam oturuş-undan bellidir.
    seziş, biliş, alış, veriş, anlayış

    Kalıcı nesne isimleri:
    Bu görüşü benimsemedim.
    Bir buluş yapmış ki sorma
    Alış verişe çıkacağız.
    Sende hiç anlayış yok mu?
    Çıkış ne taraftaydı?

    Sıfat-fiil ekleriıfat-fiil ekleri de mastar ekleri gibi fiilden isim ve sıfat yapan işlek eklerdir:


    -En:


    Fiili yapanı, edeni bildirir. İsim ve sıfat yapar:

    Gülen, bakan, gelen, giden, gezen, yazan, bozan, çalışan, kazanan


    -Esİ


    Sıfat ve isim yapar:

    Ölesi-m gelir,
    Yok olası adam, kırılası eller
    Öpülesi, geberesi, ölesi, bakılası


    -mEz


    Olumsuzluk bildirir. -°r'nin olumsuzunu yapar, ama her zaman değil:





  3. Asel
    Bayan Üye
    Çıkmaz sokak, olmaz iş, yaramaz çocuk, bilinmez yerler
    Yılmaz, korkmaz, çıkmaz
    Ne geçmez zamanmış!


    -°r


    İsim ve sıfat yapar:
    Okur yazar, yazar kasa, bilir kişi, gelir gider, keser, güler yüz


    -dİk


    İsim ve sıfat yapar: Tanıdıklar, tanıdık kişiler, olmadık iş, beklenmedik bir anda, sevin-diğ-imiz


    -EcEk


    İsim ve sıfat yapar: alacak(lı), yakacak, yiyecek, giyecek, içecek(lerimiz), gelecek zaman, içecek su, akacak kan, gelecek(ten haber ver-), olacak iş mi?


    -mİş


    İsim ve sıfat yapar: Geçmiş, çok bilmiş, okumuş çocuk, dolmuş, yemiş


    Diğer ekler:


    -İm
    Eklendiği fiille ilgili hâl, durum, iş ifade eder. O işle ilgili, o işten doğan varlık, eşya, yer isimleri yapar.

    Alım, satım, atım, yatırım, seçim, ölüm, yıkım, verim, biçim, giyim, kuşam, takım, kavram, üretim, bölüm, çözüm, uyum, çekim, (bir) yudum (su)

    -Gİ
    Fiilin bildirdiği hareketle ilgili çeşitli nesneleri karşılayan isimler yapar:

    Sevgi, saygı, görgü, bilgi, duygu, örgü, sergi, vergi, övgü, algı, tutku, uyku, biçki, baskı, içki, atkı, keski

    -Gİn
    Anlama büyüme ve aşırılık katar; yapanı, olanı bildirir; yapılan nesneyi veya işi karşılar. Sıfat, isim ve zarf türetir:

    Dalgın, azgın, kızgın, kırgın, salgın, baygın, bilgin, ergin, bezgin, durgun, olgun, soygun, vurgun, baskın, seçkin, pişkin, yetişkin, tutkun, küskün

    Keskin sirke, olgun davrandı, soygun yapılmadı


    İsim ve sıfat türetir:

    Yazı, sıkı, yapı, ölü, korku, batı, gezi, bölü, koşu, doğu, artı, tartı, sürü, örtü, çeki, duru, sayı

    Korkunun ecele faydası yok.
    Doğuyu, batıyı karıştırdık.
    Ölü balıklar suyun yüzündeydi.
    Yurdun batı tarafı soğuyacak.

    -İcİ
    Çokluk, aşırılık, devamlılık bildirir; -En sıfat-fiil eki gibi failin niteliğini bildirir. Sıfat, isim ve zarf yapar:

    Kalıcı, vurucu, bilici, alıcı, satıcı, dinleyici, görücü, bakıcı, yırtıcı, geçici, kurucu, yüzücü, gidici, öğren(i)ci, dilen(i)ci

    Eskiden iyi yüzücü imiş.
    Okuyucu sayısı günden güne artıyor.
    Bunlar üzücü hareketler.
    Satıcı kadınlar dolaşıyorlar.
    Pek yırtıcı görünüyor/davranıyor.

    -k
    Fiilde bildirilen harekete uğramış olan veya o hareketten ortaya çıkmış nesneleri karşılayan isimler yapar; bunlar sıfat ve zarf olarak da kullanılır:

    Açık kapı, çürük diş, karışık işler,
    hava soğuk,
    açık konuşur,
    bölük toplandı

    -kEn
    İsim ve sıfat yapar:

    Çalışkan, üretken, alıngan, atılgan

    -tİ: kızartı, karartı, bağırtı
    -Ek: konak, durak, yatak, dönek, ürkek, korkak, bıçak
    -ç: inanç, sevinç, usanç
    -ntI: alıntı, akıntı, söylenti, toplantı, yaşantı, sarsıntı
    -e: dize, süre


    2. Fiil Yapan Yapım Ekleri


    Bu ekler isim ve fiil kök ve gövdelerinden fiil gövdeleri türetirler:

    göz>göz-le(mek)
    bilgi->bilgi-len(mek)-dir(mek)
    sev->sev-dir(mek)
    bildir->bildir-il(mek)

    Fiil yapan ekler, isime veya fiile getirilişine göre ikiyte ayrılır: İsimden fil yapan ekler, Fiilden isin yapan ekler


    a. İSİMDEN FİİL YAPAN EKLER


    Bu ekler isim kök ve gövdelerinden fiil gövdeleri türetirler:

    isim-len-dir-
    ad-lan-dır
    iki-le-
    durgun-laş-

    En çok kullanılan isimden fiil yapan ekler şunlardır:


    -lE


    Çok kullanışlı bir ektir. Birçok isimden fiil yapabilir:

    Baş-la-, suç-la, su-la, taş-la-, av-la-, kış-la-, çın-la-, in-le-, ter-le-, gece-le-, hafif-le-, karış-la-, kurşun-la-, perçin-le-, yuvar-la-


    -El

    Genellikle sıfatlardan fiil yapar: Çoğ-al-, dar-al-, az-al-, boş-al-, düz-el-, dik-el-


    -l

    Bazı sıfatlardan oluş filleri yapar: Kısa-l-, doğru-l-, sivri-l-, duru-l-, ince-l-


    -E


    Fazla işlek değildir: Yaş-a-, kan-a-, boş-a-, tün-e-, oy(u)n-a-


    -°r


    Daha çok renk isimlerinden sonra gelir: Kara-r-, yaş-ar-, boz-ar-, ağ(k)-ar-, sar(ı)-ar-, mor-ar-


    -dE


    Yansımalara getirilir: Çıtır-da-, şırıl-da-, horul-da-, fısıl-da-, gürül-de-


    -msE


    Fazla işlek değildir: Az-ı-msa-, küçü-mse-, ben-i-mse-, öz-ü-mse-, kötü-mse-


    -sE


    Fazla işlek değildir: su-sa-, garip-se-, önem-se-, mühim-se-


    -lEş


    Bazı isimlere getirilir: Sert-leş-, taş-laş-, kötü-leş-, iyi-leş-, katı-laş-, sağlam-laş-


    -lEn


    Bir şeye sonradan sahip olma anlamı katar: Ev-len-, can-lan-, hoş-lan-, us-lan-, iç-len-, dert-len-


    b. FİİLDEN FİİL YAPAN EKLER


    Fiil kök ve gövdelerine getirilerek fiil gövdesi türeten eklerdir:


    -t


    Çatı ekidir; geçişsiz fiilleri geçişli (oldurgan) yapar; geçişli fiillerin de geçişliliğini artırır (ettirgen yapar). Genellikle ünlüyle biten fiillere gelir:

    Yürü-t-, acı-t-, ak-ı-t-, oku-t-, anla-t-, ağla-t-, ara-t-, kızar-t-


    -°r


    Çatı ekidir. "-t" ile aynı görevdedir; oldurganlık ve ettirgenlik görevi vardır. genellikle ünsüzle biten fiillere gelir:

    Çık-a-r-, kop-a-r-, kaç-ı-r-, uç-u-r-, bat-ı-r-, düş-ü-r-, iç-i-r-


    -Dİr


    Çatı ekidir; geçişsiz fiilleri geçişli (oldurgan) yapar; geçişli fiillerin de geçişlilik derecesini artırır (ettirgen yapar):

    Yaz-dır-, sor-dur-, aç-tır-, çiz-dir-, sök-tür-, as-tır-, koş-tur-


    -l


    Çatı ekidir; edilgen ve dönüşlü fiil yapar: At-ı-l-, soy-u-l-, yaz-ı-l, çiz-i-l-, ay(ı)r-ı-l-, gid-i-l-


    -n


    Çatı ekidir; edilgen ve dönüşlü fiiller yapar:

    Başla-n-, tara-n-, yıka-n-, bil-i-n-, sil-i-n-, sür-ü-n-, taşı-n-, al-ı-n-





    Çatı ekidir; işteş fiil yapar: Döv-ü-ş-, at-ı-ş-, tart-ı-ş-, gör-ü-ş-, uç-u-ş-, bekle-ş-, it-i-ş-, selâmla-ş-

    -ElE


    Devamlılık, anlatılan işin art arda yapıldığını bildirir: Kov-ala-, it-ele-, silk-ele-, dur-ala-, tep-ele-





+ Yorum Gönder


Hızlı Cevap Hızlı Cevap


: